Topraklama Ölçümü

Topraklama Ölçümü
Herhangi bir konut veya endüstriyel tesisin elektrik sisteminde güvenliği sağlamanın temel koşullarından biri de topraklamadır. Topraklama, bir ağ, sistem veya makinedeki belirli bir nokta ile bir toprak elektrodu arasında bir elektrik bağı kurmak anlamına gelir. Toprak elektrodu, toprakla elektriksel temas halindeki veya iletken bir ortama yerleştirilebilen iletken bir bileşendir. Topraklama ölçümü de her konut veya tesis için mutlaka yapılması gereken bir işlemdir.
Topraklama, bir topraklama elektrodunu metal şasi topraklamalarına bağlamak için bir tel iletken kullanılmasını ifade etmektedir. Bu tel, elektrikli bir cihazdaki olası elektriksel yalıtım hatası nedeniyle yanlışlıkla elektrik akımı ile temas edebilir. Bu sayede arızalardan kaynaklı elektrik akımının toprağa boşalması sağlanacak ve ortamda bulunan insanların hayatları güvence altına alınacaktır. Eğer topraklama yapılmazsa, insanlar, seviyesine bağlı olarak onları öldürebilecek bir elektrik akımına maruz kalabilmektedir.
Topraklama ölçümü, özetle toprak / topraklama direncinin ölçülmesi anlamına gelmektedir. Bu direnç, toprağın üzerinden akan akıma karşı gösterdiği bir dirençtir ve topraklama performansını doğrudan etkilemektedir. Toprak; altın, bakır, demir vb gibi elektirik iletkenliği yüksek olan maddelere göre çok daha düşük bir elektrik direncine sahiptir. Fakat yine de topraklama yapılacak sistemin güvenliği için bu direnç değeri mutlaka ölçülmeli ve ilgili elektrik tesisatı yapılan hesaplamlardan sonra kurulmalıdır.
Topraklama ölçümü toprak megeri veya toprak direnci test cihazı adı verilen ekipmanlar ile yapılmaktadır. Tesisin, sistemin veya konutun üzerine inşa edileceği toprak alanın direnci bu cihazlar ile hassas bir şekilde ölçülmeli ve sonuçları raporlanmalıdır.

Topraklama Ölçümü İle İlgili Önemli Hususlar
Topraklama ölçümü doğrudan can ve mal güvenliğini etkilediğinden bu işlemin yetkili kişiler tarafından yapılması büyük önem arz etmektedir. Yanlış hesaplamalar sonucunda elektrik tesisatındaki topraklama işlemi de doğru bir şekilde yapılamayacak; bu da elektrik arızaları durumunda, yüksek akımların toprağa doğru bir şekilde akmasını engelleyecektir. Bu da konut veya tesis için büyük bir tehlike anlamına gelmektedir.
Topraklama ölçümünde kullanılan cihazların kalibrasyonu da düzenli aralıklarla yapılmalıdır. Bunun için kalibrasyon yetkisi olan firmalar ile çalışılmalıdır.
Topraklama ölçümleri belirli periyotlar ile düzenli olarak yapılmak zorundadır. Bu periyotlar, tesisin özelliklerine ve üzerinde kurulu elektrik tesisatının spektlerine göre farklılık gösterebilmektedir. İlgili tesisin bir sanayi işletmesi, elektrik üretim veya dağıtım tesisi, konut vb olmasına bağlı olarak topraklama ölçümü periyotları 6 ay ile 5 yıl arasında değişebilmektedir.

Topraklama Ölçümü İle İlgili Yasal Mevzuatlar
Topraklama insan hayatını ve tesis güvenliğini doğrudan ilgilendirdiğinden bütün ülkeler bu çalışmayı yasal düzenlemeler ile takip etmektedir. Ülkemizde de bunla ilgili en temel yönetmelikler şunlardır:
•    Elektrik Tesisi Topraklama Yönetmeliği
•    Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği
•    İş Ekipmanlarının Kullanımı Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmelik
•    İşyeri Bina ve Eklentilerinde Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik
Topraklama ölçümü ancak yetkili kuruluşlar aracılığıyla yapılmalıdır. Bu hizmeti veren firmaların cihazları TÜRKAK tarafından onaylı olmak zorundadır. Ölçüm işlemini kurumlardan bağımsız olarak gerçekleştirmek isteyen mühendisler de bağlı bulundukları meslek odalarından (EMO – Elektrik Mühendisleri Odası, MMO – Makine Mühendisleri Odası vs) SMM (Serbest Müşavir Mühendis) Belgesi almak zorundadır.

Toprak Direnci Değeri Ne Olmalıdır?
Toprak direnci değeri için belirlenmiş standart bir değer bulunmamaktadır. Çünkü bu direnç seviyesi, her ülkenin kendi elektrik standartlarına bağlı olarak değişebilmektedir. Bunun yanı sır topraklama metoduna bağlı olarak da farklı toprak direnci değerlerinden söz edilebilir. Bu değer, voltaj değeri ile doğrudan ilişkilidir.
İlgili yönetmeliklerde elektrik voltaj değerinde belirli sınırlamalar getirilmiştir. Örneğin, 1000 V üzerindeki voltaj değerleri yüksek gerilim, altındaki değerler ise alçak gerilim olarak sınıflandırılmaktadır. Tehlikeli gerilimin tanımı ise 50 V olarak yapılmıştır.
Bu bilgiden yola çıkarak bir tesiste güvenli gerilim değerinin maksimum 50 V olduğunu düşünürsek, toprak direnci değerini kaçak akım rölesinin ve sigortanın sahip olduğu akım değerine göre hesaplayabiliriz. Bunu, şu basit hesaplama ile gösterebiliriz:
V = I x R; V: voltaj, I: akım, R:diren.
Eğer akım değerini 50 mA olarak alırsak;
R = V/I = 50 V/50 mA = 1000 Ohm
Bu durumda, olası kaçak akım durumda can güvenliği için toprak direnci değerinin en fazla 1000 Ohm olması gerekmektedir. Eğer ölçülen değer bu değerden yüksek ise elektrik tesisatı gözden geçirilmeli ve akım değeri toprak direnci değeri ile uyumlu olacak şekilde tasarım yapılmalıdır.